SHARE

Recension mbi librin, “Të edukohet qytetari“ nga Patrice Canivez
Për Virtual Sophists shkruan filozofi, Besnik Domi.

Thelbi i ngjashëm dhe fati i përbashkët njerëzor bënë që një libër i shkruar nga një autor francez para 20 viteve dhe i përkushtuar mbi realitetin e ri evropian- të krijuar në atë kohë, të duket se ishte porositur për tu shkruar mu mbi sfidat që e sprovojnë sot vendin tonë. Ndonëse të buruara nga një histori tjetër, nga një realitet ndryshe, ky libër ngjason në një përgjigje të përpunuar teorike mbi sfidat tona aktuale.

Rënia e sistemeve moniste të Evropës Lindore dhe ripërkufizimi i realitetit tonë bashkëkohor, para kontinentit tonë si tërësi shtroi ballafaqime të reja. Në kohën e mungesës së koncenzuseve të ngurta dogmatike, në një gjendje kur konceptet e mbyllura ideologjike u dëshmuan si shumë të varfra përballë realitetit shumë më të pasur, tani kur barrikadimi prapa bunkerëve të vetëdijeve kolektive po ngjason në një atavizëm regresiv, të përpiqesh që ti japësh një kuptim kësaj shumësie turbulluese paraqet me të vërtetë një guxim dhe një fuqi të veçantë personale dhe intelektuale.

Patris Kanivez në librin e tij “Të edukohet qytetari“ do të dëshmojë virtyte të këtilla. Ai në këtë vepër do të ketë guximin që ta kundërshtojë nihilizmin ekstrem dhe ikjen në një filozofemë-akuzë apo strehimin në frazeologjinë hipokrizike të një relativizmi epistemologjik dhe etik. Mendimtari francez këtu nuk do ta ndërtojë identitetin e tij filozofik duke u përpjekur që vetëm të mohojë apo njollosë punën e të tjerëve. Identiteti i tij etik dhe teorik nuk është identitet i një negacioni, identitet i të qenit vetëm “kundër“. Përkundrazi Patris Kanivez ndërton idetë dhe përsiatjet e tij duke ju thënë gjërave “po”, duke ndërtuar dhe duke propozuar modele dinamike për zgjidhjen e problemeve.

Me një frymëzim gati platonik, Kanivez njeh vështirësitë e pashmangshme që ekzistojnë madje edhe në demokracitë më të përparuara. Mirëpo përkundër kësaj (apo ndoshta mu për këtë!) ky autor do të afirmojë fuqimisht domosdoshmërinë për të reflektuar thellë mbi këtë gjë dhe për të propozuar një lloj zgjidhjeje:

“Këto fakte [probleme – plotësim nga Besnik Domi] nuk mund të mohohen por asgjë nuk i heqin definicionit të demokracisë. Njësoj është në gjeometri: në realitet nuk ekziston asnjë rreth i përsosur, por gjeometri i cili përpiqet ta definojë rrethin, nuk ka faj përse është kështu. Madje, pikërisht ngase kemi konceptin e rrethit, mund ta tërheqim vërejtjen për këto ose ato papërsosmëri të rrathëve në realitet. Pa këtë ide të pastër apo definicion do të ishte e pamundur të shihen papërsosmëritë. Prandaj, të kërkosh definicion ideal të demokracisë nuk do të thotë që të braktisësh realitetin në llogari të botës së ideve të pastra. Ngase pa ide, çfarëdo gjykimi, madje edhe ai kritik, do të ishte i pamundur“

Mirëpo, pavarësisht nga ky përkufizim, autori që në fillim shpalos qëndrimet e tij se ideja e demokracisë nuk paraqet një koncept tanimë të qartësuar i cili ka arritur përsosjen e tij dhe që pret vetëm përqafimin e zjarrtë nga njerëzit. Ideja e demokracisë nuk përmban ndonjë natyrë esencialiste, një objektivitet i cili do ta impononte veten si e vërteta e pakontestueshme. Po, njëmend ekziston koncepcioni mbi demokracinë, por madje edhe si një koncepcion i thjeshtë ai nuk do të vlente shumë poqese nuk do të nxirrej nga ndërthurja e interaksionit social dhe antropologjik. Për më tepër edhe vetë fryma me të cilën është shkruar kjo vepër lë të kuptosh se Kanivez nuk ka rënë në kurthin e ndonjë himnizimi jokritik të një modeli të caktuar rregullimi shoqëror, madje edhe poqese ky model quhet demokraci moderne. Ai përpiqet që të ruajë distancën e domosdoshme filozofike nga çfarëdo apologjizmi, duket se është i vetëdijshëm se po të parashtrohej pa argumentim ndonjë qëndrim mbi “superioritetin e demokracive perëndimore “ kjo vetëm se do ta komprometonte diskutimin.

Përkundrazi, libri është i ndërtuar mbi përpjekjet për të dhënë përgjigje lidhur me pyetjet e përhershme filozofike, të cilat kanë paraqitur fondamentin shekullor për të përsiatur mbi natyrën e shoqërisë dhe shtetit: A është e mundshme që një qenie individuale të mund të gjejë një pajtim me grupin shoqëror dhe me rregullat e tij? A është i dënuar individi që për të jetësuar vetveten të detyrohet gjithmonë të asgjësojë individualitetin e të tjerëve? A është e mundshme ndonjëherë që të kënaqen të dyja shtysat e mëdha njerëzore: Liria individuale, por edhe solidariteti shoqëror?

Kjo është njëra prej çështjeve më thelbësore që mund të shtrohet ndonjëherë. Duket se e tërë etika, politika, psikologjia, sociologjia, pedagogjia mund të kenë kuptim varësisht nga përgjigjja që mund të ipet mbi këtë.

Ky duket të jetë kuptimi i përkufizimit që autori francez i jep koncepcionit mbi drejtësinë:

“Me drejtësi duhet kuptuar një koncepcion të caktuar të jetës së përbashkët, përkatësisht të organizimit të bashkësisë që secilit individ i mundëson të zërë vendin që i takon në pajtim me natyrën e tij (me dëshirat dhe aftësitë e tij) dhe në të njëjtën kohë siguron mirëqenien e shoqërisë si tërësi.”

Dhe do të jetë pikërisht kjo çështje shpata e Damokle-ut të cilën Kanivez pranon ta vë përmbi kokë. Por cila do të jetë arma me të cilën ky mendimtar do të përpiqet të ndeshet me këtë sfidë monumentale?

Pikërisht nëpërmjet një koncepti esencialist, nëpërmjet kuptimit të qytetarit. Qytetari jo banori i rëndomtë apo shtetasi duhet të jetë ai tek i cili do të mund të pajtoheshin edhe dimensioni i veçantë personal edhe dimensioni i përgjithshëm i qenies shoqërore. Sepse personaliteti me të vërtetë mund të bashkohet me të tjerët, por vetëm duke pranuar frymën e qytetërimit dhe subjektivitetin e tij si qytetar. Pra lidhja me të tjerët mund të bëhet vetëm poqese, paraprakisht, mund të arrihet thellimi, por edhe lartësimi drejt asaj që është më e mira tek njeriu. Vetëm duke u qytetëruar ne mund të arrijmë një bashkësi vërtetë të mirë njerëzore, ku Unë dhe Ne do të mund ta gjenim të folmen e harmonisë dialektike.

Porse cili është ky qytetërim, cili do të ishte ky mjedis ku pajtimi dhe mirëqenia midis individit dhe shoqërisë do të mund të ishin krejt të mundshme? Patris Kanivez vendosmërisht na drejton drejt dyerve të qytetërimit evropian. Burimet të cilat ushqejnë mendjen dhe zemrën e tij janë: civilizimi antik helen, iluminizmi i madh evropian i shekujve 17, 18 dhe 19, por edhe moderniteti Perëndimor i krijuar dhe ndërtuar tash 60 vitet e fundit pas Luftës së dytë Botërore. Janë mu këto thesare nga ku mund të nxirren edhe aksiomat edhe teleologjia e të qenit qytetar i këtij qytetërimi.

Ndërsa ura lidhëse drejt këtij qytetërimi mund të mbërrihet më së miri dhe më fatlumnisht përmes edukimit modernist qytetar. Do të jetë pikërisht edukimi ylli ndriçues i ngadhënjimit të personalitetit dhe i ndërtimit të botës shoqërore. Vetëm duke u kultivuar nëpërmjet edukimit qenia njerëzore do të mund ta zotërojë shumë më lumturisht fatin e tij jetësor dhe t’i mbarësojë fatet e të tjerëve. Vetëm përmes edukimit personaliteti ngjitet – nga teket arbitrare të ndijimeve apo emocionalitetit të tij të çrregullt- lartë drejt rendit të vlerave të vërteta.

“T’i pranosh tjetrit cilësinë e subjektit racional do të thotë ipso facto të pranosh të drejtën e tij për arsimim. Kjo ndodh pikërisht për faktin se arsimimi i mundëson të jetë ai që është: qenie që mendon, që flet dhe komunikon. Një nga të drejtat bazike të secilit njeri, përveç lirisë, është edhe e drejta për të pasur mundësi intelektuale për ta fituar atë liri. Të gjithë duhet pasur mundësi të nxjerrin dobi nga arsimimi, i cili secilit i mundëson të zhvillojë aftësi vetjake, të arrijë dije dhe arsimim dhe kështu ta zë statusin e vet prej subjekti dhe të sjellëvendime të arsyeshme.”

Në çështjet se cilat janë ato vlera njerëzore që duhen të arrihen filozofi francez është mjaft konkret. Ai vendosmërisht parashtron vlerat moderne të qytetërimit perëndimor: liri,barazi, racionalitet si udhërrëfyes për individin. Por, gjithashtu edhe ndjesi për drejtësinë dhe për punën e zellshme si mjetet kryesore për ndërtimin e një shoqërie më të vërtetë të organizuar si duhet. E gjitha kjo në një mjedis ku dhuna refuzohet si një mjet për të arritur qëllime. Si zëvendësim i dhunës kërkohet dialogu dhe diskutimi si burime të vetme përkrijimin shoqëror:

“Por një komunitet politik definohet përmes refuzimit të dhunës si metodë e zgjedhjes sëkonflikteve: apo për ta thënë pozitivisht nga zgjedhja e diskutimit publik si mjet për zgjidhjen e konflikteve përmes të cilit arrihet deri te vendimet e përbashkëta.”

“Ne ua kemi borxh grekëve të vjetër këtë invencion (zbulim) të politikës, i cili ka konstituar njërën nga veçoritë themelore të kulturës perëndimore. Nga kjo rezulton se identiteti i një kombi është identitet polemik, uniteti i të cilit konsiston në debatin ku ballafaqohen, kundërshtohen, por edhe pajtohen preferencat ideologjike, fetare dhe morale, të cilat bashkërisht i japin një vendi fizionominë e tij. Është diskutimi ai që përbën unitetin dhe jetën e shtetit; është stili apo forma e debatit ai që krijon imazhin.”

Pra në filozofinë e Kanivez-it dialogu dhe debati është i kudo pranishëm. Mirëpo po aq të rëndësishme janë edhe koncepcionet e aksionit dhe të punës. Ashtu siç u tha në pjesën e parë të këtij punimi, filozofia e këtij autori është konstruktiviste. Nëpërmes aksionit ky mendimtar dëshiron që të kombinojë spiritualen dhe materialen, anën refleksive dhe atëpraktike të jetës. Ai dëshiron që të bashkojë si madhështinë e filozofisë klasike ashtu edhe zgjuarsinë dhe efikasitetin e qeverisjes moderne teknokratike. Shumë qartë ky autor ju shmanget animeve në njërën apo anën tjetër, në mënyrë shumë sintetike integron shumë elemente brenda paradigmave të tij.

Vërehet fare lehtë se ky libër afirmon një pluralizëm vlerash të synuara e jo një monizëm filozofik me thekse dogmatike. Mirëpo, si vlerë madhore e këtij libri (ashtu siç tanimë përmenda) është fakti se pluralizmi aksiologjik i tij nuk përfundon në grumbull qëndrimesh, të cilat as nuk duan të pohojnë e as të mohojnë çkadoqoftë. Patris Kanivez do të jetë i aftë që të hedhë poshtë secilin nihilizëm radikal apo komoditetin e një relativizmi etik apo epistemologjik. Si një themel kryesor mbi të cilin gjithçka do të ndërtohet, si një kulm të synuar të etikës së tij filozofike Patris Kanivez do të vendosë: humanizmin.

Boshti i secilës etikë – aftësia për universalizimin e koncepteve dhe postulimin e parimeve –do të ishte plotësisht i pamundur të ndërtohet në rast se një grumbull vlerash sipërore nuk janë vendosur paraprakisht. Kurse për të pasur një shtrirje të përgjithshme, etika duhet të jetë universale. Ky do të jetë caku përfundimtar i këtij libri: ndërtimi i një etike universale humaniste. Domethënë, një gjakim për virtytin nëpërmes një shtegtimi përmasash globale:

“Themeli i të drejtave të njeriut ka të bëjë me respektimin e pakusht të personit. Sa më precize të jenë deklaratat, aq më të prirura ato janë të definojnë në mënyrë pozitiviste se çfarë do të duhej të ishte rregullimi shoqëror duke bartur kështu një mori kontroversash. Për shembull shtetet liberale kanë mosmarrëveshje me shtetet marksiste në çështjet e pronës. Por kjo nuk pengon që parimet e përgjithshme për të drejtat e njeriut të përcaktojnë parimet e një etike universale që do të aplikohej në mënyrë kritike, që të tërheqim vëmendjen mbi diçka që nuk do të duhet të lejohet, edhe në rastet kur nuk pajtohemi në lidhje me organizimin e ekonomisë apo të pronës. Përfundimisht, Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut e vitit 1948 është adoptuar pothuajse unanimisht.”

Ndërsa çka mund ta mësojë ky libër kosovarin apo kosovarët? Të gjitha kët o që u thanë deri më tash, por edhe akoma më shumë. Ky libër do të duhej të ndihmonte që edhe ne, si Patris Kanivez në librin e tij, të frymëzohemi pakthyeshëm me fisnikërinë e madhe të dhënë nëpërmjet veprës epokale të gjeniut humanist Imanuel Kant.”

Duke u nisur nga ai edhe ne kosovarët, si gjithë të tjerët, duhet të praktikojmë që shumëçka mund t’i përdorim si vegla, por se humanizmi duhet të mbetet përgjithmonë qëllim final i veprimtarisë sonë jetësore.