SHARE

Sir, Zonjë, Madhëri Mbretërore,
Zonja dhe Zotërinj,

Duke pranuar çmimin me të cilin Akademia juaj e lirë ka pasur mirësinë të më nderojë, mirënjohja ime ishte aq më e thellë kur shihja se në çfarë pike ky shpërblim i tejkalonte meritat e mia vetjake. Çdo njeri dhe sidomos çdo artist dëshiron të jetë i njohur. Edhe unë e dëshiroj këtë.

Por ka qenë e pamundur për mua ta mësoj vendimin tuaj pa bërë krahasimin midis bujës së tij dhe asaj çfarë jam në të vërtetë. E si një njeri pothuaj i ri, që ka për pasuri vetëm dyshimet e tij dhe një vepër ende në ndërtim e sipër, i mësuar të jetojë në vetminë e punës apo në qoshet e miqësisë, të mos mësonte me njëfarë frike një vendim i cili e nxjerr atë befas, të vetëm dhe të thjeshtësuar tek vetja, në qendër të një drite të fortë?

Dhe me çfarë zemre mund ta pranonte ai këtë nderim në orën ku, në Europë, të tjerë shkrimtarë, midis më të mëdhenjve, janë detyruar të heshtin dhe në kohën madje kur vetë toka e tij e vendlindjes njeh një fatkeqësi pa fund?

E kam njohur këtë pështjellim dhe shqetësim të brendshëm. Për të rigjetur paqen, më është dashur të pajtohem me një fat tepër bujar. Dhe meqë unë nuk mund të barazohesha me këtë fat duke u mbështetur mbi vetëm meritat e mia, nuk kam gjetur gjë tjetër për ta ndihmuar veten përveç asaj që më ka mbështetur tërë jetën time dhe në rrethanat e kundërta: ideja që unë kam për artin tim dhe rolin e shkrimtarit. Por më lejoni që, në një ndjenjë miqësie dhe mirënjohjeje, t’ju them, po aq thjesht sa të mundem, se cila është kjo ide.

Nga ana ime, nuk mund të jetoj pa artin tim. Por unë nuk e kam vendosur kurrë këtë art përsipër gjithçkaje. Përkundrazi, nëse ky art është i panevojshëm për mua, kjo është ngaqë ai nuk ndahet nga askush dhe më lejon të jetoj, i tillë siç jam, si të gjithë.

Arti, në sytë e mi, nuk është një kënaqësi vetmitare. Ai është një mjet për të prekur numrin më të madh të njerëzve duke iu ofruarar atyre një imazh të veçantë të vuajtjeve dhe gëzimeve të përbashkëta. Ai e detyron pra artistin të mos ndahet; e nënshtron këtë artist ndaj së vërtetës më të thjeshtë dhe universale. Dhe ai i cili, shpesh, ka zgjedhur fatin e tij prej artisti ngaqë e ndjente veten ndryshe, mëson shumë shpejt se nuk do ta ushqejë ndryshe artin e tij dhe dallimin e tij nga të tjerët, përveçse duke pohuar ngjashmërinë e tij me të gjithë.

Artisti farkëtohet në këtë vajtje-ardhje të përhershme nga ai tek të tjerët, në mes-udhë midis bukurisë pa të cilën nuk mund të bëjë dhe bashkësisë nga e cila nuk mund të shkëputet. Ja përse artistët e vërtetë nuk përçmojnë asgjë; ata detyrohen të kuptojnë në vend që të gjykojnë. Dhe nëse artistët zgjedhin një anë në këtë botë, kjo nuk mund të jetë tjetër përvecse ana e një shoqërie ku, sipas fjalës së madhe të Nietzsches, nuk do të sundojë më gjykatësi, por krijuesi, qoftë ky punëtor apo intelektual.

Në të njejtën kohë, roli i shkrimtarit nuk ndahet nga detyrat e vështira. Nga përkufizimi, ai nuk mund të vihet sot në shërbim të atyre që e bëjnë historinë: ai është në shërbim të atyre që e pësojnë atë. Ose përndryshe, artisti ndahet i vetmuar dhe pa artin e tij. Të gjitha ushtritë e tiranisë me miliona njerëzit e tyre nuk do ta shkëpusin nga kjo vetmi, madje dhe sidomos nëse ai pranon t’iu shkojë atyre nga pas.

Por heshtja e një të burgosuri të panjohur, të braktisur ndaj poshtërimeve në cepin tjetër të botës, mjafton ta tërheqë shkrimtarin nga vetmia e tij, të paktën sa herë që ia arrin, në mesin e të mirave të lirisë, të mos e harrojë këtë heshtje, dhe ta marrë atë në dorë për ta bërë të jehojë përmes mjeteve të artit.

Asnjëri prej nesh nuk është aq i madh për një mision të tillë. Por në të gjitha rrethanat e jetës së tij, në terr apo përkohësisht i famshëm, i hedhur në ferret e tiranisë apo i lirë për një kohë për t’u shprehur, shkrimtari mund ta rigjejë ndjenjën e një bashkësie të gjallë e cila do ta justifikojë, me kushtin e vetëm që ai të pranojë, aq sa mundet, dy barrat të cilat përbëjnë madhështinë e zanatit të tij: shërbimin e së vërtetës dhe shërbimin e lirisë. Ngaqë misioni i tij është që të mbledhë numrin më të madh të mundshëm të njerëzve, ky mision nuk mund të pajtohet me gënjeshtrën dhe me nënshtrimin të cilat, aty ku sundojnë, nuk bëjnë tjetër veçse shumëzojnë vetmitë. Cilatdo qofshin pengesat tona vetjake, fisnikëria e zanatit tonë do të rrënjoset gjithmonë në dy zotime të vështira për t’u mbajtur: të mos gënjesh mbi atë çka di dhe të kundërshtosh shtypjen.

Gjatë më shumë se njëzet vjetësh të një historie të çmendur, i humbur pa asnjë ndihmë, si të gjithë njerëzit e moshës sime, në përpëlitjet e kohës, kam qenë mbështetur kështu: nga ndjenja e turbullt që të shkruash ishte sot një nder, sepse ky akt sillte detyrime dhe jo vetëm detyrime për të shkruar. Ky akt më detyronte veçanërisht të mbartja, i tillë siç isha dhe sipas forcave të mia, me të gjithë ata të cilët jetonin të njejtën histori, fatkeqësinë dhe shpresën që ne ndanim së bashku.

Këta njerëz, të lindur në fillim të luftës së parë botërore, që kanë qenë njëzet vjeç në kohën kur vendoseshin njëkohësisht pushteti hitlerian dhe proceset e para revolucionare, që qenë përballur më pas, për të përkryer edukimin e tyre, me luftën e Spanjës, me luftën e dytë botërore, me universin e kampeve të përqëndrimit, me Europën e torturës dhe të burgjeve, duhet sot t’i rrisin bijtë dhe veprat e tyre në një botë të kërcënuar nga shkatërrimi bërthamor. Askush, them unë, nuk mund t’iu kërkojë atyre të jenë optimistë. Dhe madje jam i mendimit se ne duhet ta kuptojmë, pa e ndalur luftën kundër tyre, gabimin e atyre të cilët, nga një dëshpërim i përshkallzuar, kanë kërkuar të drejtën e çnderimit dhe janë derdhur në nihilizmat e epokës.

Por megjithatë, shumica prej nesh, në vendin tim dhe në Europë, e kanë kundërshtuar këtë nihilizëm dhe i janë futur kërkimit të një ligjshmërie. Atyre iu është dashur të farkëtojnë një art të jetuari në kohë katastrofe, për të lindur një herë të dytë, dhe për të luftuar pastaj, me fytyrë zbuluar, kundër instiktit të vdekjes që punon në historinë tonë.

Padyshim, çdo brez e beson veten të kushtuar për të ribërë botën. Brezi im e di megjithatë që nuk do ta bëjë këtë. Por detyra e tij është ndoshta më e madhe. Kjo detyrë qëndron në të penguarit që bota të mos shpërbëhet. Trashëgimtar i një historie të shprishur ku përzihen revolucionet e dështuara, teknikat e çmendura, zotat e vdekur dhe ideologjitë e mbaruara, ku pushtetet mediokre mund të shkatërrojnë sot gjithçka por nuk dinë më të bindin, ku zgjuarsia është ulur aq poshtë sa të bëhet shërbëtore e urrejtjes dhe shtypjes, ky brez është dashur, në vetvete dhe përreth tij, të rivendosë në vend, duke u nisur nga vetëm kundërshtimet e veta, pak nga ajo çka përbën dinjitetin e të jetuarit dhe të vdekurit.

Përballë një bote të kërcënuar nga shpërbërja, ku gjykatësit tanë të mëdhenjë rrezikojnë të vendosin përgjithmonë mbretëritë e vdekjes, ky brez e di se ai do të duhej, në një lloj vrapimi të çmendur kundër orës, të rivendosë midis kombeve një paqe e cila të mos jetë ajo e nënshtrimit, të ripajtojë përsëri punën dhe kulturën dhe të ribëjë me të gjithë njerëzit një aleancë të shenjtë.

Nuk është e sigurtë se ai mund ta kryejë ndonjëherë këtë detyrë të stërmadhe, por është e sigurtë ama që ngado në botë, ai mban tashmë sfidën e tij të dyfishtë të së vërtetës dhe të lirisë, dhe nëse është rasti, ai di të vdesë pa urrejtje për vetëveten. Eshtë ky brez ai që meriton të përshëndetet dhe të nxitet ngado ku gjendet, dhe sidomos aty ku flijohet. Sidoqoftë, i sigurtë për miratimin tuaj të thellë, do të doja që këtë nderim që sapo më keni bërë ta përcillja drejt këtij brezi.

Kështu, pasi është thënë fisikëria e zanatit të të shkruarit, unë do të kisha rivënë shkrimtarin në vendin e tij të vërtetë, duke mos pasur tituj të tjerë përveç atyre që ai ndan me shokët e tij të luftës, një shkrimtar i cënueshëm por këmbëngulës, i padrejtë dhe i etur për drejtësi, duke e ndërtuar veprën e tij pa turp dhe pa mburrje në sytë e të gjithëve, i ndarë papushim midis dhimbjes dhe bukurisë, dhe i përkushtuar më në fund që t’i nxjerrë nga qenia e tij e dyfishtë krijimet që ai përpiqet vazhdimisht t’i ngrejë në lëvizjen shkatërrimtare të historisë.

E kush do të mundej, pas kësaj, të priste nga shkrimtari zgjidhje krejt të gatshme dhe morale të bukura? E vërteta është e mistershme, përvjedhëse, gjithmonë për t’u pushtuar. Liria është e rezikshme, e vështirë për t’u jetuar por po aq dhe dehëse. Ne duhet të ecim drejt këtyre dy qëllimeve, me mundim por me vendosmëri, të sigurtë për mangësitë tona mbi një udhë kaq të gjatë. Cili shkrimtar do të guxonte që këtej, me ndërgjegje të qetë, të bëhet predikues i virtytit?

Përsa më përket mua, më duhet të them edhe një herë se nuk jam asgjë nga të tëra këto. Nuk kam mundur kurrë të heq dorë nga drita, nga lumturia e të qenurit, nga jeta e lirë ku jam rritur. Por ndonëse kjo nostalgji të shpjegojë shumë prej gabimeve dhe fajeve të mia, ajo më ka ndihmuar padyshim të kuptojë më mirë zanatin tim, më ndihmon ende të mbahem, pa i parë, pranë të gjithë atyre njerëzve të heshtur në botë të cilët e durojnë jetën që iu është bërë thjeshtë nga kujtimi apo rikthimi ilumturive të shkurtra dhe të lira.

I risjellë kështu në atë çfarë jam në të vërtetë, në caqet e mia, në borxhet e mia, si dhe tek besimi im i vështirë, unë ndihem më i lirë t’ju tregoj, për ta mbyllur, peshën dhe bujarinë e nderimit që ju më keni bërë, më i lirë t’ju them gjithashtu se do të doja ta marr këtë nderim si një homazh ndaj të gjithë atyre të cilët, duke ndarë të njejtin luftim nuk kanë marrë asnjë shpërblim, por kanë njohur përkundrazi vetëm mjerim dhe përndjekje.

Do të më mbetet atëherë t’ju falenderoj, nga thellësia e zemrës, dhe t’ju bëj publikisht, si dëshmi për mirënjohjen time, të njëjtin dhe të hershmin premtim besnikërie që cdo artist i vërtetë, për çdo ditë, ia bën vetvetes, në heshtje.

The Nobel Foundation 1957

(Virtualsophists.org)