Ballina Shkrime Autoriale Mbi miqësinë

Mbi miqësinë

135
SHARE

Ese filozofike nga Dr. Muhamedin Kullashi

Filozofi bashkëkohor italian Giorgio Agamben ofron një interpretim origjinal tëteorisë së Aristotelit mbi miqësinë.

Teoria e Aristotelit mbi miqësinë ka frymëzuar, gajtë shekujëve, refleksione të shumta mbi këtë temë. Në rrugëtimin e saj, ajo është gërshetuar me teori të tjera (të Shën Augustinit, Pascalit, Nietzsches, Derrida-s, etj.), duke frytnuar ide për aspekte të reja të çështjes së miqësisë.

Nga interpretimet e shumta në filozofinë bashkëkohore mbi këtë teori të Aristotelit vlen të merret në shqyrtim ai i filozofit të shquar italian Giorgio Agamben.

Giorgio Agamben në libërthin Miqësia (L’Amicizia,2007 ; në frengjisht L’amitié, 2007 dhe 20017, Payot) e zhvillon këtë temë, duke u mbështetur kryesisht në teorinë e Aristotelit.

Lidhja midis filozofisë dhe miqësisë

Agamben, që në fillim të këtij teksti të shkurtër, përkujton se është një relacion intim midis miqësisë dhe filozofisë, aq e thellë sa kjo përmban fjalën philos(miku), në emrin e vet; ai shton se filozofi bashkëkohor francez Jacques Derrida cek se tradita i vesh Aristotelit formulën « ô philoi, oudeis, philos », « miqtë e mi, nuk ka miq ».(f. 10)

Këtë pasazh enigmatik e kanë cituar më vonë edhe Montaigne(sh.XVI) dhe Nietzsche(Niçe, sh. XIX), pasi e kishin gjetur te Diogjen Laerti në Jetë, doktrina dhe sentenca të filozofëve të famshëm. Në këtë libër Agamben gjen një fjali tjetër të Aristotelit, më pak enigmatike, ku thuhet se « ai që ka shumë miqë, nuk ka miqë ». (f.11)

Duke shtuar se « për strategjinë e filozofisë së Nietzsches » është i rëndësishëm interpretimi sipas të cilit miqësia del sa e domosdoshme po aq e shquar me tiparin e mosbesimit.(f.13) Për këtë aspekt të dytë, mëdyshjen ndaj miqësisë, mendimtari francez Blaise Pascal në shekullin XVII shkruante « Sikur njerëzit ta dinin se çka thonë njeri për tjetrin, në tërë botën nuk do t’i gjejshe as katër miq ».

Agamben analizon pasazhe të Aristotelit nga librat 8 dhe 9, te Etika e Nikomahut, tekste këto që janë komentuar shpesh, në kohëra te ndryshme. Sidomos teza se është e pamundur të jetohet pa miq (f.25), pastaj dallimi që ai bën midis miqësisë e bazuar mbi interesin apo kënaqësinë dhe miqësisë së virtytshme, kur e duam mikun ashtu siç është dhe për atë që është.(f.26)

Mirëpo, Agamben ndalet te një pasazh i kësaj vepre e cila nuk është çmuar sa duhet dhe nuk ka tërhequr aq vëmendjen; aty ku del « baza ontologjike e teorisë ».(f.26).
Aristoteli shkruante :« Ai që sheh ndjen (aisthanetai) se po shesh, ai që dëgjon ndjen se dëgjon, ai që ecë ndjen se ecë, dhe për të gjitha aktivitetet ka diçka që ndjen se ne jemi duke i ushtruar ato (hoti enregoumen), kësisoj nëse ne ndjejmë ne veten tonë se po ndjejm, ne ndjejmë se jemi duke menduar, dhe kjo është e njëjta gjë si ta ndjesh veten se po ekziston: të ekzistosh (to einai) don të thotë në fakt të ndjesh dhe të mendosh.

Të ndjesh se po jeton është vetvetiu e këndshme, pasiqë jeta është për nga natyra një e mirë dhe se është e këndshme të ndjesh se një e mirë e tillë të takon.

Të jetosh është e dëshirueshme, sidomos për njerëzit që e duan të mirën, ngase për atë ekziton është një e mirë dhe gjë e këndshme. Duke bashkë-ndjerë, duke « ndjerë bashkë » (synasthanomenoi), ata përjetojnë këndshmërinë e të mirës në vete, dhe atë që njeriu i cil e do të mirën ndjen në raport me veten, ai e përjetonë poashtu në raport me mikun e vet: miku është në të vërtetë një tjetër vet-vete (heteros autos).

Dhe pasiqë, për çdonjerin, vet fakti që ekziston (to auton einai) është i dëshirueshëm, kjo vlen (gadi) edhe për mikun.

Miqësia si bashkë-ndjenjë dhe bashkë-veprim

Ekzistenca është e dëshirueshme ngase ndjejmë se ajo është një gjë e mirë dhe kjo ndjenjë (aisthèsis) është një gjë e këndshme vetvetiu. Po atëherë për mikun pokështu duhet bashkë-ndjer se ai ekziston dhe mu kjo ndodhë kur jetojmë bashkë dhe ndajmë (koinonein) aksionet dhe mendimet.

Në këtë kuptim thuhet se njerëzit jetojnë bashkë (suzèn), e jo, si për kafshët kur thuhet se e ndajnë kullosen (…). Miqësia është në të vërtetë një bashkësi, dhe sikurse që kjo vlen për vet- veten, njësoj vlen dhe për mikun; dhe sikurse, në raport ndaj vetes, ndjenja e të ekzistuarit (aisthesis hoti estin) është e dëshirueshme, kjo vlen edhe për mikun. » (f.28-29)

Agamben, në interpretimin e vet të këtij teksti nxjerr në shesh disa pikëpamje të dendura të Aristotelit mbi miqësinë që nuk i hasim në shkrimet e tij të tjera. Agamben e rezymon këtë tekst në 5 teza:

1. është një ndiesi e të qenmit të pastër, një aisthèsis e ekzistencës ;

2. Kjo ndiesi e të ekzistuarit është vetvetiu e këndshme (hèdus);

3. Është një barazvlerë midis të jesh dhe të jetosh, midis të ndjesh se ekziston dhe të ndjesh se jeton. Më vonë Nietzsche do të thotë se ne nuk kemi përvojë për tjetër për atë « është » veçse duke jetuar ».

4. Por është një ndjesi tjetër, specifike njerëzore, e cila vepron në gjirin e e ndjesisë së të ekzistuarit. Ajo ka trajtën e një bashkë-ndjenje (synaisthanestai) të ekzistencës së mikut. Miqësia është instancë e kësaj bashkë-ndjenje të ekzistencës së mikut brenda ndjenjës së ekzistencës së vet. Por kjo, sipas Agamben, don të thot se miqësia është e bartur në një nivel njëherazi ontologjik dhe politik. Ngase ndjesia e të qenmit është »gjithëherë e ndarë dhe miqësia emërton pikërisht këtë ndarje. » Ai e dallon këtë pikëpamje nga ajo e mendimtarëve modern për intersubjektivitetin.

Së fundi, 5. Nga kjo del, për Agamben, se miku është një tjetër vete, një heteros autos, ose në latinishte alter ego. Mirëpo, Agamben dëshiron të vejë në pah se formulimi grek ndrynë në vete domethënie më të dendur nga ajo latine « alter ego». Kësisoj, brenda pikëpamjes së Aristotelit miku nuk është një tjetër unë, por një « tjetërsi imanente brenda njëjtësisës, një bërje tjetër e të njëjtit. » ( f. 31-35)

Ndryshe nga pikëpamjet moderne mbi relacionin e miqësisë, që mbështetet te ndërsubjektiviteti, Agamben e shikon pikëpamjen aristoteliane si e ndryshme : « në atë masë sa e diktojë ekzistencën time si të këndshme, ndjesia ime është e kapluar me një bashkë-ndijim i cili e përçanë dhe e bartë te miku, te tjetri i njëjtë. » Kësisoj për të, miqësia del si « desubjektivim brenda vet gjirit të ndjesisë më intime të vetes.(f.35)
Bashkësia njerëzore, ndryshe nga ajo e kafshëve, përkufizohet në këtë tekst të Aristotelit, siç vë në pah Agamben, me « një pjesmarrje në vet faktin e të jetuarit së bashku, që nuk definohet me pjesmarrje në një substancë të përbashkët, por me një ndarje thjesht ekzistenciale, dhe thuajse, pa objekt: miqësia si pajtim i përbashkët për faktin e pastër të të ekzistuarit. »
Dhe mu te kjo ndarje pa objekt, te ky pajtim i përbashkët burimor, ai e sheh sajimin burimor të politikës (ndryshe nga intrigat e mashtrimet), e cila përkufizohet si të jetuarit e mirë së bashku. Miqësia politike kuptohej edhe si thurrje (endje e tisit) e mardhënieve midis grupeve shoqërore brenda një shoqërie por edhe midis popujëve e shteteve
Miqësia dhe drejtësia

Si shembull i miqësisë politike mund të merret ajo që lidhi Kryeministrin britanik Tony Blair me Presidentin amerikan Bill Clinton, në vitetet e fundit tê shekullit XX: afinitetet e tyre politike rreth shumë çështjeve, bashkë-pajtimi dhe bashkë-ndiesia për disa vlera e ide, si dhë për një strategji politike, krijuan një lidhje të fortë që pati peshë në skenën ndërkombëtare politike.
Pa këtë bashkë-ndarje si miqësi të këtyre dy personaliteteve të mëdha politike vështirë se mund të merret me mend ndalja e krimeve masive e regjimit serb dhe çlirimi i Kosovë. Nuk duhet harruar pokështu, se Presidenti Jacques Chirac mbështeti fuqishëm Presidentin amerikan dhe Kryeministrin britanik, në ato çaste dramatike. E patën kritikuar, disa qarqe politike, se « tradhëtoi miqësinë njëshekullore me Sërbinë ».
Siç përkujton Beranard Kouchner në librin e vet Luftëtarët e paqës, Chiraku i kishte thënë : « Ne kemi miqësi me Serbinë, por ne duam drejtësi për shqiptarët ». Aristoteli për lidhjen midis drejtësisë dhe miqësisë kishte shkruar: « Miqësia është një formë e barazisë e krahasueshme me drejtësinë. Cdonjeri ia kthen tjetrit mirëbërjet e ngjashme që i ka marr prej tij. » Te qëndrimi i Chirakut, në raport midis një miqësie tradicionale me një shtet e popull dhe miqësisë, si formë e drejtësisë, doli epërsia që i dha miqësisë si drejtësi, ngase krimet e bëra nga shteti serb ai i cilësoi si « barbari serbe».