SHARE

Qe ditë e premte. Sapo isha zgjuar dhe dola në rrugë i veshur me pallton e zezë dhe një kapele ngjyrë gri për të cilën mendoja përherë se ishte e përshtatshme vetëm për një njeri të moshës së thyer.  Por, duke qenë se ndihesha mirë me të, as që kisha ndërmend ta flakja tutje dhe as ia vlente barra qiranë të sillesha më rreth kësaj çështjeje.

Çdo mëngjes zgjohesha me idenë se ndoshta atë ditë do kishte diçka të re, diçka që t’më tërhiqte vërtet vëmendjen. E prapë se prapë dita e dytë e javës bëhej më e lodhshme se e para, e treta më e neveritshme se e dyta, e katërta akoma më e padurueshme se e treta, dhe kështu vazhdonte tërë java. Kjo ma kish zbehur edhe më tepër dëshirën për të ngrën mëngjes këtë herë.

Teksa po ecja përgjatë një rrugice të ngushtë që të çonte tek një fushë strukur në një cep të zymtë të lagjes, dëgjova disa zëra fëmijësh që përsërisnin: “hej, e dua dhe unë… ma jep edhe mua… je vetëm ti që po e mban atë… e dua dhe unë… pse duhet ta mbash vetëm ti?”. Me siguri duhet të ishin fëmijët e përditshëm që shkonin aty për të luajtur. Do kenë marrë ndonjë top të ri.

Me të kaluar muret e rrugicës, fushëpamja u hapë dhe fëmijët u dukën qartë teksa po luanin. Ata i pasonin me këmbë njëri-tjetrit një kafkë, e ngrinin me dorë, ia zgjasnin shoqi-shoqit para fytërës duke njerrë gjuhën jashtë në shenjë tallje, dhe më pas e flaknin tej me këmbë për të bërë garë se cili e arrinte i pari.

Nuk kisha si ta cilësoja tjetër atë moment veçse një çast mahnitës. Më në fund kisha para syve diçka të re. Por, në një farë mënyre, përveç sjelljes së papjekur të këtyre fëmijëve, edhe mahnitja ime ishte e çuditshme. Ndoshta duhej të shkoja dhe t’i qortoja për atë ç’ka po bënin, t’u thoja se ajo kafkë është e dikujt që më parë ka qenë si ne, dhe se duhet ta çonin atje ku e kishin marrë; ajo duhej t’i bashkohej pjesës tjetër të skeletit e të lihej të prehej e qetë. Ama jo. Një tjetër mendim i turbullt më kaloi në mendje duke nxitur një formë arsyetimi e cila thoshte se këta fëmijë kishin të drejtë të luanin, ajo tanimë ish një lodër e tyre; ndërsa ai që dikur ka qenë një trup i gjallë në mish e kocka, tani s’është; kafka s’është më e tija, sepse ai nuk përbën më dikë të cilit mund të themi se ajo i përket e i duhet kthyer. Jo jo, ata fëmijë kishin plotësisht të drejt të luanin me të, ajo ishte pronë e tyre.

Çështja tjetër e çuditshme qëndronte te pyetja se nga mund të vinte ajo kafkë, dhe për këtë kishte vetëm dy shpjegime: ose e kishin marrë te varrezat, jo shumë larg qytetit, ose i përkiste ndonjë kufome që askush s’e kish gjetur dot para këtyre fëmijëve. Edhe pse kureshtja po më brente vazhdimisht, nuk i pyeta këta të rinj për prej-ardhjen e saj dhe vendosa ta zbuloja vetë se çfarë po ndodhte në varrezat e qytetit.

E vazhdova rrugën në këmbë duke qenë se përherë më kishin tërhequr këto rrugica.

Nga të dyja anët të zinin sytë vetëm dyqane që shisnin lule dhe thuajse të gjithë shitësit ishin të veshur me rroba të zeza, po ashtu edhe klientët që nuk kishin të sosur nëpër këto dyer. Shumica prej tyre i kishin sytë të mavijosur, dhe në ata sy ndjeja sikur edhe unë pata humbur diçka; sikur diçka na mungonte, diçka e përbashkët. Por jo, unë nuk kisha askënd aty, askush s’më mungonte, ose të paktën mund të them se nuk ndjeja mungesën e ndokujt. Të diçkaje po. Gjithmonë kam provuar një ndjesi që më mundonte, e prapë se prapë s’i dhash dot shpjegim.

Sapo mbërrita në varreza, mes gjithë atyre vendbanime të vdekurish, vëmendja ish zhvendosur te një i vetëm. Një varr i hapur me dhunë dhe me pllakat e mermerta të hedhura tej copa-copa. Të njejtin fat kishin patur edhe eshtrat. Ato ishin shpërndarë në mënyrë të çrregullt sikur dikush të kishte kërkuar diçka të çmuar nëpër to duke rëmuar me vrull.

E ç’gjë të çmuar mund të gjeje në këto varreza?

Aty shumica ishin mjeranë të përjetshëm, madje as që kishin patur fatin t’u vendosej mbi kokë ndonjë pllakë që të mbante të shkruar emrin e tyre. Veç të tjerash, e gjithë kjo më sillte në mendje një mallkim që e kisha dëgjuar shpesh: “Të humbtë varri”. Po, as që dihet sa njerëz vinin aty për të kërkuar ndokënd që dikur mund t’i ketë dashur dhe janë kthyer në shtëpi të pashpresë duke i flakur lulet të zhgënjyer. Ndoshta kjo shpjegon edhe praninë e tyre kudo nëpër cepat e rrugës.

Gjëja tjetër e habitshme ishte se si policia as që e kish marrë mundimin të vinte në vendngjarje, të vendoste shiritin e kuq dhe të niste kërkimet për të gjetur fajtorët. Ose ndoshta pas kësaj fshihej një shpjegim fare i thjeshtë: eshtrat e një të vdekuri s’përbënin ndonjë çështje me rëndësi për policinë.

Një grumbull njerëzish ishin mbledhur aty dhe i psherë-tinin njëri-tjetrit. Zërat e tyre ishin të njëkohësishëm dhe mbytës; kjo ma bënte thuajse të pamundur të kuptoja sikur një fjalë të vetme. Papritur, një grua e moshuar u shkëput nga të tjerët me një mimikë që nxirrte qartë në dukje se po ankohej për diçka. Iu afrova dhe u mundova ta pyesja se çfarë kishte ndodhur, mirëpo zonja u largua pa më përfillur aspak dhe sikur mos t’më kish vënë re. Me siguri ish mëse normale një sjellje e tillë; çdo person kur është nervoz nuk parapëlqen t’i bëhen pyetje e të japë përgjigjje.

Pas gruas që u largua, dy burra të tjerë u kthyen drejt meje dhe nisën të ecnin duke biseduar së bashku. Atëherë vendosa ti pyesja edhe ata për të shuar kureshtjen. U drejtova të njëjtën pyetje si zonjës më parë, se çfarë kish ndodhur. Mirëpo asnjëri prej tyre nuk u duk se donte ta prishte terezinë. I pyeta sërish se i kujt ishte ai varr, por, në bisedë e sipër, ata u larguan dhe unë u gjenda sërish i papërfillur. Kjo më trishtoi. Ç’të kisha bërë vallë për të mos meritur sikur dhe vëmendjen më të vogël?! Nuk besoj të kem kërkuar tepër, dhe as ndonjë gjë që mund të cënonte fatin apo sigurinë e ndokujt. Unë thjesht ndjeja nevojën për të ditur një emër. Po, kisha një parandjenjë se zbardhja e një emri do më qartësonte gjithë atë mjegull që po më përhapej në mendje. Ndaj, vendosa të pyes një zonjë tjetër që ish kthyer nga varri i hapur me një çantë të zezë në dorë. “Zonjë, a mund t’ju bëj një pyetje? Zonjë? Ju lutem, më duhet vetëm një emër, cilido… ju lutem, një përgjigjje të vetme”. Por gjithçka u duk sërish e kotë; edhe i katërti person i asaj dite nuk dëshiroi t’më përgjigjej.

U mundova duke bërë edhe një tentativë tjetër për të pyetur grupin e njerëzve që ishin ende aty. “Zotëri, ju lutem, një pyetje! Zonjë? Zotëri? Zonjë, ju lutem, një emër?”. Dhe sërish po i njëjti rezultat, që të gjithë kishin vendosur të mos ma vinin veshin. Që të gjithë vazhdonin të bisedonin të qetë, pa bërë sikur dhe lëvizjen më të vogël nga unë. Me sa dukej, në një farë mënyre, isha i dënuar të mos dija asgjë. Por përse? Përse kaq kureshtje për një emër? Përse më gërryente kaq shumë pamja e atij varri të bërë copë-copë pa mëshirë? Përse doja të dija diçka që as më hynte në punë?! Dhe përse këtë herë unë isha kaq i ndjeshëm ndaj diçkaje që as e kisha marrë ndonjëherë mundimin ta mendoja?

Papritmas, në mënyrë të pabindur, ndjeva të më rridhnin lotë nga sytë. I prekur së tepërmi nga shqetësimi, isha bërë nervoz. Doja të shkoja t’i mbërtheja ata njerëz nga supi e t’i ktheja me forcë nga vetja. Unë doja ta dija.. edhe mua më takonte të dija se çfarë pati ngjarë aty, mirëpo s’ish e mundur. Pavarësisht gjithçkaje që mund të doja, ndjeja se s’kisha të drejt të detyroja askënd t’më përgjigjej, as t’i prekja… nuk kisha të drejt t’u shkaktoja asnjëfarë shqetë-simi.

Ndoshta duhej ta kisha parë ndryshe këtë çështje: isha i dënuar dhe çdokush duhej të më përgjigjej me heshtje, sepse unë isha pa të drejta për arsye se të drejtat e mia ndaj tyre njiheshin si padrejtësi. Dhe kështu s’më mbetej zgjedhje tjetër; nuk kisha rrugë tjetër veçse të pranoja heshtjen përjetësisht.